Το αγκάθι του Χριστού σιωπηλός μάρτυρας του Γολγοθά στον Αλιάκμονα

Σπάνιο κειμήλιο 2000 ετών στην Ιερά Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας

του Γιώργου Ροδάκογλου

Σε έναν από τους πιο καλά φυλαγμένους πνευματικούς θησαυρούς της Μακεδονίας εξελίσσεται η Ιερά Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας, χτισμένη στις όχθες του Αλιάκμονα. Εδώ, ανάμεσα σε ιστορικά κειμήλια, δεσπόζει ένα αντικείμενο που προκαλεί δέος, τόσο για την πνευματική του φόρτιση όσο και για την επιστημονική του διαδρομή και αυτό είναι, μια αυθεντική Άκανθος από το Στεφάνι του Ιησού.

Αν και η ύπαρξη του σπάνιου αυτού κειμηλίου δεν είναι ευρύτερα διαδεδομένη, η φύλαξή του στη Μονή προσελκύει πλήθος πιστών, κυρίως κατά την περίοδο του Πάσχα. Ίσως δεν είναι τυχαία η περιορισμένη προβολή της Τιμίας Ακάνθου, καθώς ο Ηγούμενος της Μονής, Αρχιμανδρίτης Παλαμάς, επιδίωξε η παρουσία της να γίνεται γνωστή με ταπεινό τρόπο. Ωστόσο, δεν αρνήθηκε την επιθυμία μας να παρουσιάσουμε αυτό το σπάνιο κειμήλιο των 2.000 ετών.

"Είναι μεγάλη ευλογία που έχουμε έναν τέτοιο θησαυρό στη Μονή μας", λέει ο γέροντας, ενώ μου δείχνει την Τίμια Άκανθο μέσα στο παρεκκλήσιο της Αγίας Άννας, επιτρέποντάς μου μάλιστα να την κρατήσω για λίγο στα χέρια μου.

Η ιστορία λοιπόν του Ακάνθινου Στεφάνου δεν είναι μόνο μια θρησκευτική αφήγηση, αλλά ένα συναρπαστικό οδοιπορικό που διασχίζει ηπείρους, εμπλέκει αυτοκράτορες, βασιλείς και επιστήμονες, και επιβιώνει από πολέμους, επαναστάσεις και πυρκαγιές. Μάλιστα στην σχετικά πρόσφατη πυρκαγιά 15 Απριλίου 2019 στην Παναγία των Παρισίων το Ακάνθινο Στεφάνι κινδύνεψε άμεσα να καεί αλλά διασώθηκε.

Η ιστορία του ωστόσο καταγράφηκε με βάση τις μαρτυρίες των Ευαγγελίων. Στα Ευαγγέλια, του Ματθαίου (27:29) «…και πλέξαντες στέφανον εξ ακανθών επέθηκαν επί την κεφαλήν αυτού…», του Μάρκου (15:17) «και ενδύουσιν αυτόν πορφύραν και περιτιθέασιν αυτώ πλέξαντες ακάνθινον στέφανον…» και του Ιωάννη (19:2) «και οι στρατιώται πλέξαντες στέφανον εξ ακανθών επέθηκαν αυτού τη κεφαλή…», περιγράφεται πως οι Ρωμαίοι στρατιώτες κατασκεύασαν το Ακάνθινο Στεφάνι τη νύχτα της Μεγάλης Πέμπτης προς Μεγάλη Παρασκευή. Χρησιμοποιήθηκαν κλαδιά από ένα σκληρό, ακανθώδες θαμνοειδές της περιοχής. Στόχος δεν ήταν μόνο ο φυσικός πόνος, αλλά και ο δημόσιος εξευτελισμός του Χριστού ως «Βασιλέα των Ιουδαίων».

Μετά την Ταφή, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, τα όργανα του Πάθους- όπως ο Σταυρός και το Στεφάνι-αποκρύφθηκαν από τους Ρωμαίους ώστε να μην αποτελέσουν αντικείμενο λατρείας. Η παράδοση θέλει την Αγία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, να ανακαλύπτει τα κειμήλια του Πάθους μετά από ανασκαφές που πραγματοποίησε γύρω στο 326 μ.Χ. στον λόφο του Γολγοθά.

Το Ακάνθινο Στεφάνι παρέμεινε στην Ιερουσαλήμ για αρκετούς αιώνες ως προσκύνημα, μέχρι που τον 11ο αιώνα μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη, πιθανότατα επί αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου. Μετά την άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους το 1204 πέρασε στην κατοχή των Λατίνου διοικητή και παρέμεινε ένας από τους πολυτιμότερους θησαυρούς.

Η κρίσιμη καμπή στην ιστορία του κειμηλίου συνέβη το 1238. Ο Βαλδουίνος Β΄, αντιμετωπίζοντας τεράστια οικονομικά προβλήματα, έθεσε το Ακάνθινο Στεφάνι ως ενέχυρο σε Βενετούς τραπεζίτες. Ο Βασιλιάς Λουδοβίκος Θ΄ της Γαλλίας, επιθυμώντας να καταστήσει το Παρίσι μια «νέα Ιερουσαλήμ», εξαγόρασε το χρέος με μια άμαξα γεμάτη χρυσό και απέκτησε το κειμήλιο.

Στις 19 Αυγούστου 1239, ο Λουδοβίκος υποδέχθηκε το Ακάνθινο Στεφάνι στο Παρίσι, περπατώντας ξυπόλυτος και ντυμένος απλά ως ένδειξη ταπεινοφροσύνης και για τη φύλαξή του οικοδόμησε το αρχιτεκτονικό αριστούργημα Sainte-Chapelle στην καρδιά του Παρισιού.

Κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης (1789), οι πολύτιμες λειψανοθήκες που περιείχαν το Ακάνθινο Στεφάνι καταστράφηκαν. Ωστόσο, το ίδιο το κειμήλιο διασώθηκε από πιστούς και το 1804 παραδόθηκε στον Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Εκείνος, με τη σειρά του, το εμπιστεύτηκε στον Αρχιεπίσκοπο Παρισίων και το 1806 μεταφέρθηκε οριστικά στον καθεδρικό ναό της Παναγίας των Παρισίων.

Και εδώ ξεκινά η ιστορία των μεμονωμένων ακανθών, όπως αυτής που βρίσκεται στην Ιερά Μονή Καλλίπετρας. Στο πλαίσιο της διπλωματίας και της θρησκευτικής ευλάβειας, οι Γάλλοι βασιλείς συνήθιζαν ανά τους αιώνες να αφαιρούν μεμονωμένα αγκάθια από τον κεντρικό κύκλο του Στεφάνου, προσφέροντάς τα ως δώρα σε άλλους μονάρχες ή υψηλόβαθμους κληρικούς. Αυτά τα αγκάθια τοποθετούνταν σε μικρές γυάλινες θήκες, σφραγίζονταν με το επίσημο βουλοκέρι και συνοδεύονταν από τα απαραίτητα έγγραφα γνησιότητας (Authenticae).

Έτσι ενώ ο «σκελετός» του Στεφάνου παραμένει μέχρι σήμερα στο Παρίσι, οι άκανθες ταξίδεψαν σε ολόκληρο τον κόσμο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών, τα τεμάχια αυτά αρχικά εκτιμήθηκαν σε 70 -πολλά εκ των οποίων θρυμματίστηκαν περαιτέρω στην πορεία των αιώνων- φτάνοντας περίπου τα 1.700 μικροσκοπικά κειμήλια παγκοσμίως.

Εδώ ακριβώς έγκειται η μοναδικότητα του κειμηλίου της Καλλίπετρας. Η Άκανθος της Ημαθίας που διατηρείται ακέραιη, είναι λεπτή, με καμπύλη και έχει μήκος περίπου 2  εκατοστών. Πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα πλήρη δείγματα που σώζονται, γεγονός που αυξάνει κατακόρυφα την ιστορική και κειμηλιακή του αξία.

Η ταυτοποίηση του κειμηλίου της Καλλίπετρας δεν βασίζεται μόνο στην παράδοση, αλλά σε μια αυστηρή «αστυνομική» έρευνα που διενήργησε η ερευνητική ομάδα «Λειψανοθήκη - The Reliquary», υπό την καθοδήγηση του ερευνητή Βασιλείου Τσιουβερκαλούδη. Έτσι βεβαιώνεται η προέλευσή του από το αρχικό Στεφάνι που φυλάσσεται στην Παναγία των Παρισίων. Ένα ακόμη ισχυρό στοιχείο απόδειξης αποτελεί η ύπαρξη ενός πανομοιότυπου κειμηλίου της ίδιας περιόδου με τα ίδια ακριβώς χαρακτηριστικά που παρουσιάστηκε στο Βρετανικό Μουσείο και προσέλκυσε εκατομμύρια επισκεπτών.

Η αυθεντικότητα λοιπόν της Ακάνθου στη Βέροια, βασίζεται σε μια αυστηρή "αλυσίδα" τεκμηρίωσης που συνδέει τρεις διαφορετικές εποχές. Το ίδιο το αγκάθι βρίσκεται κλεισμένο σε έναν μικρό γυάλινο κύλινδρο ο οποίος κατασκευάστηκε και σφραγίστηκε στην Ευρώπη πριν από περίπου 300 χρόνια. Αυτή ήταν η εποχή που οι αρχειοφύλακες των μεγάλων καθεδρικών ναών τεμάχιζαν μικρά μέρη από το αρχικό Στεφάνι του Παρισιού για να τα δωρίσουν.

Εν προκειμένω η πιστοποίηση έγινε μέσω της σφραγίδας από κόκκινο βουλοκέρι στο πίσω μέρος του γυαλιού με το οικόσημο Επισκόπου, που λειτουργεί ως "δικλείδα ασφαλείας" και χρονολογεί την περίοδο. Οι δε κόκκινες μεταξωτές κλωστές που δένουν το μπουκαλάκι είναι θαμμένες μέσα στο κερί ήταν άθικτες και αν κάποιος προσπαθούσε να ανοίξει το καπάκι, οι κλωστές θα έσπαγαν το βουλοκέρι, ακυρώνοντας αμέσως την εγκυρότητα του. Το κειμήλιο ανήκε σε ιδιώτη συλλέκτη και παραχωρήθηκε στην Καλλίπετρα το 2014 για να εκτεθεί σε προσκύνημα προκειμένου να ενισχυθεί οικονομικά η ανέγερση των εγκαταστάσεων. Η δε ασημένια λειψανοθήκη που βλέπουμε σήμερα είναι της ίδιας περιόδου κατά την οποία αφαιρέθηκε η άκανθος και αναπαριστά ανάγλυφα ακανθώδη κλαδιά.

Αναφορικά τώρα με το αγκάθι, σύμφωνα με τους ειδικούς, ανήκει στο είδος Ziziphus spina-christi. Πρόκειται για ένα φυτό με παροιμιώδη ανθεκτικότητα. Οι ίνες του ξύλου του είναι τόσο πυκνές που, όταν προστατεύεται από την υγρασία -όπως συμβαίνει μέσα στον σφραγισμένο κύλινδρο- μπορεί να διατηρηθεί αναλλοίωτο για χιλιετίες. Έτσι παρά την παλαιότητά του, το αγκάθι που φυλάσσεται στην Καλλίπετρα παραμένει σκληρό και αιχμηρό, σαν να κόπηκε πρόσφατα.

Πέρα όμως από την ιστορική αξία, όπως μου εξηγεί ο γέροντας Παλαμάς- «οι κόκκινες κλωστές που περιβάλλουν την Άκανθο φέρουν βαθύ θεολογικό συμβολισμό. Το κόκκινο χρώμα παραπέμπει απευθείας στο Αίμα της Σταύρωσης και στην αυτοκρατορική πορφύρα του ΄΄Βασιλέως των Βασιλευόντων΄΄».

Σήμερα, το κειμήλιο παραμένει το επίκεντρο της χριστιανικής προσκύνησης, υπενθυμίζοντας μια διαδρομή 2.000 ετών που συνδέει τη βιβλική Ιερουσαλήμ, το βυζαντινό μεγαλείο και τη σύγχρονη ευλάβεια. Η συγκεκριμένη όμως Άκανθος γίνεται πόλος έλξης για προσκυνητές, οι οποίοι καταφθάνουν στην Καλλίπετρα για να δουν από κοντά, αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν «ζωντανή ιστορία της Χριστιανοσύνης».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αγία Γραφή. Η Καινή Διαθήκη, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος,  Αθήνα.

Μανιατόπουλος, Πάνος Χαρ. Το Ακάνθινο Στεφάνι – Μυστήρια της Χριστιανικής Θρησκείας,  Αθήνα, 2021.

Παπαϊωάννου, Δήμητρα. Ο κύκλος των Παθών στη βυζαντινή ζωγραφική. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 2023.

Ιστορική Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού. Κειμήλια του Πάθους και η λατρεία των λειψάνων στο Βυζάντιο  Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού.

Εγκυκλοπαίδεια Ιστορίας και Πολιτισμού. Σαιντ-Σαπέλ (Sainte-Chapelle), Αθήνα.

Τσιουβερκαλούδης, Βασίλειος. Λειψανοθήκη – The Reliquary: Έρευνες για τα Κειμήλια του Πάθους. Ερευνητική Ομάδα Λειψανοθήκη.

Υπουργείο Πολιτισμού Γαλλίας. Η διάσωση του Ακάνθινου Στεφάνου από την πυρκαγιά της Παναγίας των Παρισίων (2019).